El hórreo en las fuentes literarias romanas
| Pages | 21-45 |
| Author | Ana Vázquez Lemos |
COLECCIÓN DE DERECHO CIVIL Y DERECHO ROMANO BOSCH
EDITOR
21
Tomando como base la época de la Hispania romana, queremos destacar
el testimonio del historiador romano Pompeyo Trogo y su epitomador Justino
en Epitoma Historiarum Philippicarum, Lib.XLVI, 1, 21: Hispania cierra los confines
de Europa y también será el final de esta obra. Los antiguos la llamaron primero Hi-
beria, por el río Híbero, después Hispania, por Híspalo. Situada entre África y Galia,
está limitada por el estrecho del Océano y por los montes Pirineos. Si bien es más
pequeña que ambas tierras, es también más fértil que una y otra; pues ni se calienta
como África, por un sol abrasador, ni como Galia, está azotada por continuos vientos,
sino que, en medio de una y otra, de una parte por su moderado calor, de otra por sus
lluvias bienhechoras y oportunas es fecunda en toda clase de frutos hasta el punto que
por la abundancia de todos sus productos no solo provee a sus propios habitantes, sino
también a Italia y a la ciudad de Roma. De aquí, en efecto, no solo sale gran cantidad
de trigo, sino también de vino, miel y aceite (sic..)2.
1 MARCO JUNIANOJUSTINO, Epítome de las Historias Filípicas de Pompeyo Trogo.
Fragmentos (Trad. CASTRO SÁNCHEZ, J.), Editorial Gredos, 2008, pág. 507.
2 https://www.thelatinlibrary.com/justin/44.html Hispania sicuti Europae terminos
claudit, ita et huius operis finis futura est. 2 Hanc veteres ab Hibero amne primum Hibe-
riam, postea ab Hispalo Hispaniam cognominaverunt. 3 Haec inter Africam et Galliam
posita Oceani freto et Pyrenaeis montibus clauditur. Sicut minor utraque terra, ita utra-
que fertilior. 4 Nam neque ut Africa violento sole torretur, neque ut Gallia adsiduis ventis
fatigatur, sed media inter utramque hinc temperato calore, inde felicibus et tempestivis
CAPÍTULO I
El hórreo en las fuentes
literarias romanas
EL HÓRREO EN
DERECHO ROMANO
ANA VÁZQUEZ LEMOS
22
COLECCIÓN DE DERECHO CIVIL Y DERECHO ROMANO BOSCH
EDITOR
Este fragmento del historiador Pompeyo Trogo habla de la fertilidad de la
tierra de Hispania, destacando que la producción era suficiente no solo para los
habitantes locales sino también para exportar, especialmente a Roma. Esto hace
evidente que existía la necesidad de estructuras adecuadas de almacenamiento
para preservar los excedentes de las cosechas, como serían los hórreos. Este es,
pues, el testimonio de la rica producción agrícola de la Hispania romana, y los
hórreos como estructuras de almacenamiento jugarían un papel crucial en la
conservación de esas cosechas, especialmente de productos como el trigo y otros
granos mencionados en este pasaje.
Vamos a ver la presencia que tenían los hórreos en la literatura de época
romana.
1. El hórreo en la obra de Varrón y Columela
El significado del término latino de horrea, se encuentra ya en etapa tardo-
republicana en la obra de Varrón.
De re rustica 1, 57, 13 conserva de granos: hórreo. También el trigo conviene
que se guarde en hórreos elevados tales que los ventile los vientos del este y del norte y
a los que no llegue ningún aire húmedo desde lugares cercanos. Las paredes y el suelo
imbribus in omnia frugum genera fecunda est, adeo ut non ipsis tantum incolis, verum
etiam Italiae urbique Romanae cunctarum rerum abundantia sufficiat. 5 Hinc enim non
frumenti tantum magna copia est, verum et vini, mellis oleique.
3 https://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Gr
eco-Roman, et triticum condi oportet in granaria sublimia, quae per flentur vento ab
exortu ac septemtrionum regione, ad quae nulla aura [humida] ex propinquis locis adspi-
ret parietes et solum opere tectorio marmorato loricandi; si minus, ex argilla mixta acere
e frumento et amurca, quod murem et vermen non patitur esse et grana facit solidiora
ac firmiora quidam ipsum triticum conspargunt, cum addant in circiter mille modium
quadrantal amurcae. Item alius aliut adfriat aut aspargit, ut Chalcidicam aut Caricam
cretam aut absenthium, item huius generis alia. Quidam granaria habent sub terris spe-
luncas, quas vocant sirus, ut in Cappadocia ac Thrachia; alii, ut in agro Carthaginiensi et
Oscensi [ut] in Hispania Citeriore, puteos Horum solum paleis substertnunt et curant ne
umor aut aer tangere possit, nisi cum promitur ad usum. Quo enim spiritus non pervenit,
ibi non oritur curculio. Sic conditum triticum manet vel annos L, milium ver plus annos
C, supra terram granaria in agro quidam sublimia faciunt, ut in Hispania citeriore et in
Apulia quidam, quae non solum a lateribus per fenestras, sed etiam subtus a solo ventus
Get this document and AI-powered insights with a free trial of vLex and Vincent AI
Get Started for FreeUnlock full access with a free 7-day trial
Transform your legal research with vLex
-
Complete access to the largest collection of common law case law on one platform
-
Generate AI case summaries that instantly highlight key legal issues
-
Advanced search capabilities with precise filtering and sorting options
-
Comprehensive legal content with documents across 100+ jurisdictions
-
Trusted by 2 million professionals including top global firms
-
Access AI-Powered Research with Vincent AI: Natural language queries with verified citations
Unlock full access with a free 7-day trial
Transform your legal research with vLex
-
Complete access to the largest collection of common law case law on one platform
-
Generate AI case summaries that instantly highlight key legal issues
-
Advanced search capabilities with precise filtering and sorting options
-
Comprehensive legal content with documents across 100+ jurisdictions
-
Trusted by 2 million professionals including top global firms
-
Access AI-Powered Research with Vincent AI: Natural language queries with verified citations
Unlock full access with a free 7-day trial
Transform your legal research with vLex
-
Complete access to the largest collection of common law case law on one platform
-
Generate AI case summaries that instantly highlight key legal issues
-
Advanced search capabilities with precise filtering and sorting options
-
Comprehensive legal content with documents across 100+ jurisdictions
-
Trusted by 2 million professionals including top global firms
-
Access AI-Powered Research with Vincent AI: Natural language queries with verified citations
Unlock full access with a free 7-day trial
Transform your legal research with vLex
-
Complete access to the largest collection of common law case law on one platform
-
Generate AI case summaries that instantly highlight key legal issues
-
Advanced search capabilities with precise filtering and sorting options
-
Comprehensive legal content with documents across 100+ jurisdictions
-
Trusted by 2 million professionals including top global firms
-
Access AI-Powered Research with Vincent AI: Natural language queries with verified citations
Unlock full access with a free 7-day trial
Transform your legal research with vLex
-
Complete access to the largest collection of common law case law on one platform
-
Generate AI case summaries that instantly highlight key legal issues
-
Advanced search capabilities with precise filtering and sorting options
-
Comprehensive legal content with documents across 100+ jurisdictions
-
Trusted by 2 million professionals including top global firms
-
Access AI-Powered Research with Vincent AI: Natural language queries with verified citations