Damnatio memoriae et publicatio bonorum post mortem. Condenas accesorias por crimen maiestatis

AuthorAna Martín
PositionUniversidad Nacional de Educación a Distancia
Pages1-80
1
ISSN 1989-1970
Octubre-2021
Full text article
www.ridrom.uclm.es
Fecha de recepción:
29/07/2021
Fecha de aceptación:
20/09/2021
Palabras clave:
Crimen maiestatis, damnatio memoriae, abolitio nominis, rescissio
auctorum, publicatio bonorum, suicidio.
Keywords:
Crimen maiestatis, damnatio memoriae, abolitio nominis, rescissio
auctorum, publicatio bonorum, suicide.
DAMNATIO MEMORIAE ET PUBLICATIO BONORUM POST MORTEM.
CONDENAS ACCESORIAS POR CRIMEN MAIESTATIS
DAMNATIO MEMORIAE ET PUBLICATIO BONORUM POST MORTEM.
ACCESSORY SENTENCES FOR CRIMEN MAIESTATIS
Ana Martín Minguijón
Catedrática de Derecho Romano
Universidad Nacional de Educación a Dista ncia (UNED)
amartin@der.uned.es
ORCID: 0000-0003-2558-5589
(MARTÍN, Ana. Damnatio memoriae et publicati o bonorum post mortem. Condenas accesorias por crimen
maiestatis. RIDROM [on line]. 27-2021. ISSN 1989-1970. p. 1-80. http://www.ridrom.uclm.es)
Resumen:
La concepción romana de la memoria eterna persigue la inmortalidad del alma a través del recuerdo
perdurable del difunto. Por ello, la condena accesoria a la pena capital o al destierro, la damnatio memoriae
por crimen maiestatis, fue un c astigo cruel y temido que suponía, además, de la deshonra pública, la condena
al olvido del condenado, co n la aniquilación de cualquier monumento erigido en su honor, el tachado de su
nombre y efigie, la abolitio nominis y la rescissio auctorum. También se decretó, con el mismo carácter
accesorio a la pena principal, la publicatio bonorum con las consiguientes consecuencias para los herede ros
del condenado. Ambas penas, supusieron u na excepción al principio de que el crimen se extinguía con la
muerte del reo.
Abstract:
The Roman conception of eter nal memory pursued the immortality of the soul throug h the lasting memory
of the deceased. For this rea son, the condemnation accessory to capital punishme nt or banishment, the
damnatio memoriae for crimen maiestatis, was a cruel and feared punishment that entailed, in addit ion to
public disgrace, the conde mnation to oblivion of the condemned, with the annihilation of any monument
erected in his honor, the erasure of his name a nd effigy, the abolitio nominis and the rescissio auctorum. It
was also decreed, with the same accessory character to the main penalty, the publicatio bonorum with the
consequent consequences f or the heirs of the condemned. Both penalties were an ex ception to the principle
that the crime was extinguished with the death of the convict.
www.ridrom.uclm.es
octubre-2021
2
SUMARIO: 1.-Introducción. Memoria aeterna. 2.- Damnatio memoriae.
2.1. Damnatio memoriae condena post mortem. 2.2.- Primeros
testimonios de condena al olvido. La damnatio memoriae durante la
República. 2.3.- Damnatio memoriae en el Imperio. 2.4.- Rehabilitación
de la memoria. 3.- Publicatio bonorum damnati. 3.1.- Confiscación de
bienes de condenados, por crimen maiestatis, que han recurrido al
suicidio. 4.- Bibliografía utilizada.
1.- Introducción. Memoria aeterna.
Esta conocida cita de Cicerón “La vida de los muertos consiste en la
memoria de los vivos” forma parte de la oratio que pronunció Cicerón
ante el Senado, el 4 de febrero del año 43 a. C., en favor de la
construcción de una estatua en memoria y honor de Servio Sulpicio
Rufo, por servicios prestados a la República y en contra de la
oposición de Servilio Isáurico. El célebre orador, en su discurso,
solicitó a los padres conscriptos que le restituyeran la vida a quien
enviaron a la muerte en la embajada con Marco Antonio, con la
erección de la estatua en su memoria, y lograra, así, por ellos, la
inmortalidad1.
1 El arpinate era consciente de los argumentos que empleaba porque a
continuación, en su oratio, en la que realiza la laudatio funebris de Servio Sulpicio
Rufo, deja claro al Senado que la memoria de quien fue cónsul y destacadísimo
jurista también la tendrá por ser el mejor jurisprudente de todos los que le habían
precedido y para ello no necesitaría de estatua. Plantea el reconocimiento que
merece Servio como un acto más a favor de la propia Curia de que sea quien
construya la estatua para perpetuar la memoria de quien la tiene ya garantizada,
por su excelsa actividad como juez y jurista. Cic., Phil., IX,10.11: Reddite igitur,
patres conscripti, ei vitam, cui ademistis. Vita enim mortuorum in memoria est posita
vivorum. Perficite, ut is quem vos inscii ad mortem misistis, immortalitatem habeat a
vobis. Cui si statuam in rostris decreto vestro statueritis, nulla eius legationem
posteritatis obscurabit oblivio. Nam reliqua Ser. Sulpici vita multis erit praeclarisque
monumentis ad omnem memoriam commendata. Semper illius gravitatem, constantiam,
fidem, praestantem in re publica tuenda curam atque prudentiam omnium mortalium
fama celebrabit. Nec vero silebitur admirabilis quaedam et incredibilis ac paene divina
www.ridrom.uclm.es
octubre-2021
3
En la concepción que se tenía de la muerte en Roma, y en otros
pueblos de la antigüedad, se perseguía no solo la inmortalidad del
alma, sino la inmortalidad de la propia persona a través de la
memoria y el recuerdo perdurable del difunto.
Muchos hechos políticos y administrativos realizados por quienes
ostentaban el poder, además de responder a fines propagandísticos,
se realizaron con el objeto de que perdurara su memoria en el tiempo,
garantizar su recuerdo por su obra2. «La vida que nos da la naturaleza
es corta, la que le devolvemos, siendo honrada, es de sempiterna
memoria. Si la reputación no durase más que nuestra vida ¿quién
sería tan insensato que intentara adquirir fama o gloria a costa de
tantos trabajos y peligros?»3.
eius in legibus interpretandis, aequitate explicanda scientia. Omnes ex omni aetate, qui
in hac civitate intellegentiam iuris habuerunt, si unum in locum conferantur, cum Ser.
Sulpicio non sint comparandi. Nec enim ille magis iuris consultus quam iustitiae fuit.
(11) Ita ea quae proficiscebantur a legibus et ab iure civili, semper ad facilitatem
aequitatemque referebat neque instituere litium actiones malebat quam controversias
tollere. Ergo hoc statuae monumento non eget, habet alia maiora. Haec enim statua mortis
honestae testis erit, illa memoria vitae gloriosae, ut hoc magis monimentum grati senatus
quam clari viri futurum sit.
2 Creación de ciudades, establecimiento de juegos a celebrar con periodicidad
determinada, programas de prestación de alimentos, donativos honoríficos etc.
3 Cic., Phil. XIV, 2: Quae autem est ista sententia, ut in hodiernum diem vestitus
mutetur, deinde cras sagati prodeamus? Nos vero cum semel ad eum, quem cupimus
optamusque, vestitum redierimus, id agamus, ut eum in perpetuum retineamus. Nam
hoc quidem cum turpe est, tum ne dis quidem immortalibus gratum, ab eorum aris, ad
quas togati adierimus, ad saga sumenda discedere. El propio Cicerón aspiraba a
permanecer en la memoria y el recuerdo eterno: «Nada me importan esos
silenciosos y mudos monumentos que puede a veces conseguir el menos digno.
En vuestra memoria, ciudadanos, revivirán mis servicios, aumentarán vuestros
relatos, y vuestras obras literarias les asegurarán la inmortalidad» (Cic., Cat. III,
11).

Get this document and AI-powered insights with a free trial of vLex and Vincent AI

Get Started for Free

Unlock full access with a free 7-day trial

Transform your legal research with vLex

  • Complete access to the largest collection of common law case law on one platform

  • Generate AI case summaries that instantly highlight key legal issues

  • Advanced search capabilities with precise filtering and sorting options

  • Comprehensive legal content with documents across 100+ jurisdictions

  • Trusted by 2 million professionals including top global firms

  • Access AI-Powered Research with Vincent AI: Natural language queries with verified citations

vLex

Unlock full access with a free 7-day trial

Transform your legal research with vLex

  • Complete access to the largest collection of common law case law on one platform

  • Generate AI case summaries that instantly highlight key legal issues

  • Advanced search capabilities with precise filtering and sorting options

  • Comprehensive legal content with documents across 100+ jurisdictions

  • Trusted by 2 million professionals including top global firms

  • Access AI-Powered Research with Vincent AI: Natural language queries with verified citations

vLex

Unlock full access with a free 7-day trial

Transform your legal research with vLex

  • Complete access to the largest collection of common law case law on one platform

  • Generate AI case summaries that instantly highlight key legal issues

  • Advanced search capabilities with precise filtering and sorting options

  • Comprehensive legal content with documents across 100+ jurisdictions

  • Trusted by 2 million professionals including top global firms

  • Access AI-Powered Research with Vincent AI: Natural language queries with verified citations

vLex

Unlock full access with a free 7-day trial

Transform your legal research with vLex

  • Complete access to the largest collection of common law case law on one platform

  • Generate AI case summaries that instantly highlight key legal issues

  • Advanced search capabilities with precise filtering and sorting options

  • Comprehensive legal content with documents across 100+ jurisdictions

  • Trusted by 2 million professionals including top global firms

  • Access AI-Powered Research with Vincent AI: Natural language queries with verified citations

vLex

Unlock full access with a free 7-day trial

Transform your legal research with vLex

  • Complete access to the largest collection of common law case law on one platform

  • Generate AI case summaries that instantly highlight key legal issues

  • Advanced search capabilities with precise filtering and sorting options

  • Comprehensive legal content with documents across 100+ jurisdictions

  • Trusted by 2 million professionals including top global firms

  • Access AI-Powered Research with Vincent AI: Natural language queries with verified citations

vLex

Unlock full access with a free 7-day trial

Transform your legal research with vLex

  • Complete access to the largest collection of common law case law on one platform

  • Generate AI case summaries that instantly highlight key legal issues

  • Advanced search capabilities with precise filtering and sorting options

  • Comprehensive legal content with documents across 100+ jurisdictions

  • Trusted by 2 million professionals including top global firms

  • Access AI-Powered Research with Vincent AI: Natural language queries with verified citations

vLex